عزّت‌مَلِک مَلِک (سودآور)
درباره مجموعۀ عزت ملک سودآور:
گنجینۀ آثار لاکی-روغنی از مجموعۀ عزّت‌مَلِک سودآور، مجموعۀ نفیس و بی‌نظیر باهدف حفظ و نگهداری از این میراث ارزشمند توسط عزّت‌مَلک سودآور از حامیان کم‌نظیر فرهنگ غنی ایران‌زمین و فرزند حاج حسین‌آقا ملک گردآوری و هم اکنون در گالری آرتور م. سَکلِر (واشنگتن‌دی‌سی) و موزه‌های هنر هاروارد (کمبریج، ماساچوست) نگهداری می‌شود. این مجموعه شامل ۱۸۴ اثر لاکی-روغنی فاخر شامل؛ سی و یک جلدِ لاکی، چهارده قاب‌آینه، صد و سی و هشت قلمدان، و یک جعبۀ ترازو است که گسترۀ زمانی‌شان به دو قرن می‌رسد. به‌طورکلی نقاشی زیرلاکی ایرانی به نقاشی آبرنگ روی لایه‌های به هم چسب خوردۀ کاغذ و پوشش یافته با لایه‌های روغن یا لاک شفاف گفته می‌شود که رشد و توسعۀ آن را باید اواخر عهد صفوی و اوج آن را دورۀ زندیان و قاجاریان دانست. این مجموعه توانسته است فرصت‌های بالقوۀ زیادی را برای تحقیق و مطالعۀ فرهنگ و هنر ایران در آغاز عصر مدرن فراهم آورد و دربرگیرندۀ آثاری است که نشان از سیل ورود باسمه‌های اروپایی به ایران و تحولات حوزۀ چاپ‌سنگی (لیتوگرافی) و عکاسی دارد، اهمیت آن ازاین‌جهت است که طیف گسترده و متنوعی از آثار لاکی را در خود جای‌داده که همگی نشان از کمال این هنر در دو دورۀ صفویان و قاجاریان دارد. ویژگی منحصربه‌فرد این آثار توأمان بودن آنها با ادبیات کلاسیک فارسی است که آن را از سایر آثار لاکی متمایز می‌سازد همچنین بخشی از این مجموعه را تصاویر و مضامین مسیحی برگرفته از کتاب مقدس به خود اختصاص داده که عمدتاً توسط حلقۀ نجفعلی خلق شده‌اند. در این مجموعه رقم هنرمندان شاخصی همچون حاجی‌محمد، علی‌اشرف، محمدباقر، محمدصادق، ابوالحسن اصفهانی، لطفعلی شیرازی، فتح‌الله شیرازی، محمدحسین شیرازی، ابوالحسن غفاری کاشانی (صنیع الملک)، محمدباقر سمیرمی و چندین هنرمند مرتبط با خاندان امامی و حلقۀ نجفعلی اصفهانی به چشم می‌خورد. هم‌اکنون آثار لاکی-روغنی فاخری، نظیر این گنجینه، در کتابخانه و موزۀ ملک نگهداری می‌شود.
بنیاد سودآور همواره در تلاش بوده است با رونمایی از این آثار ارزشمند به ایجاد دانش و آگاهی، و تربیت نسل بعدی محققان اهتمام ورزد.
جلدهای لاکی
اولین جلدهای روغنی، روی زمینۀ چرم یا ورق پوستی که با گل سفید اندود شده بود، تهیه می‌شد که از آنها همواره به جلدهای یک‌لایی (که مستقیماً روی چرم روغن زده می‌شد) و یا «جلدهای آقامیرکی» یاد می‌شود. نمونه‌های ارزشمندی از این سبک‌کار امروز در کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان موجود می‌باشد، که با انواع نقوش انسانی و حیوانی همانند مینیاتورها و تشعیرهای کتب تزئین شده‌اند، ولی از آنجاکه رنگ روی چرم به آسانی ترک بر می‌دارد، مقوا ماده‌ای گردید که اکثراً برای ساخت بدنه این‌گونه جلدها به‌کار رفت.
اگرچه در این دوره، هرات در فن جلدسازی و صحافی گوی سبقت را از دیگر مراکز کتاب‌سازی ربوده بود، اما پس از آن، مراکز دیگری نیز وجود داشتند که مهمتر از همه در منطقه خراسان (سمرقند، مرو، مشهد، بلخ، بخارا و نیشابور) بودند. لازم به یادآوری است که جلدسازان برخلاف روش‌های پیشین که در تزئین به‌کار می‌رفت، از مناظر طبیعی، اشکال حیوانات و پرندگان حقیقی و خرافی را در نهایت ظرافت استفاده می‌کردند.
با وجود آنکه عهد تیموریان دوران رشد و تکامل جلدسازی (لاکی و روغنی) به شمار می‌آید، پس از هجوم ازبکان شیبانی (۹۱۳ق) بسیاری از هنرمندان از کارگاه-کتابخانه هرات به دیگر مراکز کتاب‌سازی ایران و همینطور دو کشور هند و عثمانی مهاجرت کردند و در این میان مذهبان و نقاشان دربارهای ترکمانان و صفویان بودند که چند دهه بعد، در رواج این فن نقش بسزایی ایفا کردند.
در عهد صفوی شهرهای قزوین، تبریز، اصفهان و شیراز مراکز عمده تولید آثاری با پوشش روغنی بودند و نقوش مجالس درباری، شکارگاه، رزم، تذهیب با نقوش اسلیمی، ختایی و تشعیری زینت بخش جلدها، قلمدان‌ها، قاب آئینه‌ها و جعبه‌ها بودند، و در اواخر این دوره نقش گل و مرغ، گل و برگ‌های ختایی سایه‌دار در مکاتب اصفهان و شیراز جایگاه ویژه‌ای پیدا کردند، و در ادامه جلدهای لاکی به اوج کمال خود رسیدند.
بخشی از مقالۀ کیانوش معتقدی، «نگاهی به جلدهای لاکی و روغنی ایران؛ مواد سازنده، فن‌شناسی و مبانی طراحی»، نامۀ بهارستان؛ ویژه‌نامۀ جلدهای لاکی.
جلدهای لاکی
برای تماشای آثار بر روی تصاویر زیر کلیک کنید.
نقاشان آثار لاکی
برای تماشای آثار بر روی تصاویر زیر کلیک کنید.